लोकेश उमक

मराठी सिनेसृष्टीतील एक सुवर्ण क्षण म्हणजे ‘नटरंग’ सिनेमा, ज्याला आज १६ वर्षे पूर्ण झाली आहेत. १ जानेवारी २०१० रोजी प्रदर्शित झालेला हा सिनेमा महाराष्ट्रातील तमाम रसिकांना भावला. त्याकाळी “अप्सरा आली” या गाण्याने महाराष्ट्राच्या प्रत्येक गल्लीतील लोकांना झिंगाट केलं होतं. अजय-अतुल यांच्या संगीताने हे गाणं अक्षरशः स्वर्गातून खाली उतरल्यासारखं भासवलं.

‘नटरंग’: कलेचा संघर्ष आणि यशोगाथा

चित्रपटाची कथा सोंगाड्याच्या आयुष्याभोवती फिरते. एक साधा माणूस, ज्याला आपल्या कलेवर नितांत प्रेम आहे, त्याला जीवन जगण्यासाठी अनेक संघर्षांचा सामना करावा लागतो. अतुल कुलकर्णी यांनी सोंगाड्याची भूमिका इतक्या ताकदीने साकारली की त्यांना राष्ट्रीय पुरस्काराने गौरवण्यात आलं. या भूमिकेसाठी त्यांनी घेतलेल्या मेहनतीमुळे सिनेमा एका वेगळ्या उंचीवर पोहोचला.

‘नटरंग’ सिनेमाने महाराष्ट्राच्या संस्कृती, कला, आणि परिस्थितीचे सुंदर चित्रण केले आहे. ग्रामीण भागातील तमाशा कलाकारांची आर्थिक आणि सामाजिक परिस्थिती या सिनेमात प्रभावीपणे मांडली गेली आहे. सोंगाड्याच्या व्यक्तिरेखेच्या माध्यमातून कला क्षेत्रातील संघर्ष, आणि त्यामागील सत्य परिस्थितीला न्याय देण्यात आला आहे.

अतुल कुलकर्णी व्यतिरिक्त, प्रिया बेर्डे, सोनाली कुलकर्णी, किशोर कदम, विभावरी देशपांडे, आणि अमृता खानविलकर यांसारख्या अभिनेत्यांनी आपल्या अभिनयाने प्रेक्षकांना मोहून टाकले. या सर्व कलाकारांनी त्यांच्या भूमिकांना निस्सीम समर्पणाने न्याय दिला. चित्रपटाची खासियत म्हणजे त्यातील अप्रतिम संगीत आणि गाणी. विशेषतः “अप्सरा आली” हे गाणं, जे प्रत्येक मराठी माणसाच्या हृदयावर कोरलं गेलं आहे. या गाण्याच्या चित्रीकरणात जी भव्यता आणि सौंदर्य आहे, ते आजही मराठी चित्रपटसृष्टीसाठी आदर्श ठरते.

नटरंग फक्त एक सिनेमा नव्हता; तो एक अनुभव होता. सिनेमागृहात प्रेक्षकांनी उभं राहून केलेला टाळ्यांचा गजर हेच त्याचं महत्त्व सांगतं. चित्रपटाचं दिग्दर्शन आणि पटकथा प्रेक्षकांना खिळवून ठेवणारी आहे. जीवनातील संघर्ष दाखवणाऱ्या या सिनेमाने समाजातील कला क्षेत्राच्या दुर्दशेवर एक वेधक प्रकाश टाकला आहे. तमाशा आणि लोककलेची जपणूक करणाऱ्या कलावंतांचे आयुष्य, त्यांच्या कठीण परिश्रमाची कहाणी प्रेक्षकांच्या मनाला भिडते.

‘नटरंग’ सिनेमाला नॅशनल फिल्म अवॉर्ड मिळणं ही महाराष्ट्राच्या कलेची आणि चित्रपटाची गुणवत्ता दर्शवणारी गोष्ट आहे. या सिनेमाने अनेक अन्य पुरस्कारही पटकावले आहेत, जे मराठी चित्रपटसृष्टीसाठी अभिमानास्पद ठरले. हा चित्रपट आजही नव्या पिढीला प्रेरणा देतो. कला आणि संस्कृतीसाठी नटरंग एक आदर्श राहिला आहे. त्याच्या १६व्या वर्धापन दिनानिमित्त, मराठी रसिकांसाठी हा सिनेमा पुन्हा पाहण्याचं एक कारण ठरतो.

‘नटरंग’ सिनेमा मराठी चित्रपटसृष्टीसाठी एक अमूल्य ठेवा आहे. त्याच्या कथेचा प्रभाव, संगीताचा ठसा, आणि सोंगाड्याच्या संघर्षाची कहाणी आजही मनात घर करते.

आज मराठी सिनेमाचा अजातशत्रू म्हणून ओळखला जाणारा नाना पाटेकर आपला वाढदिवस साजरा करत आहे. आपल्या खंबीर अभिनयाने आणि वास्तववादी भूमिकांनी त्यांनी मराठीसह हिंदी सिनेमात एक वेगळी छाप उमटवली आहे.

नाना पाटेकर: मराठी सिनेमाचा अजातशत्रू

नाना पाटेकर यांचा जन्म 1 जानेवारी 1951 रोजी, मुरुड जंजिरा इथे झाला, हे गाव मुंबई जवळ आहे. एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्मलेल्या नानांच्या वडिलांना तमाशा बघायला खूप आवडायचं. त्यांचे वडील त्यांना बघायला सोबत न्यायचे, आणि तेव्हापासून त्यांना नाटक बघण्याची आवड निर्माण झाली. नंतर ते शाळेच्या नाटकामध्ये काम करू लागले, काही दिवसांपुर्वी आमिर खान सोबत, चर्चेत त्यांनी सर्वांना सांगितलं. आमिर खान यांनी पण त्यांची खूप स्तुती केली, त्यांच्या कठोर परिश्रमातून ही यशस्वी कारकीर्द घडवून काढली. त्यांनी अनेक मराठी आणि हिंदी चित्रपटांमध्ये काम केल असून प्रत्येक भूमिकेत त्यांनी आपल्या अभिनयाची छाप उमटवली आहे. आज नाना पाटेकर ७४ वर्षाचे झाले व बॉलीवूड मध्ये आजही ते कार्यरत आहे.

नाना पाटेकरांनी आज गाठला वय ७४, आजही ते फिट व स्ट्रॉन्ग आहे. त्यांची नवीन सिनेमा “अपनेही देते है अपनोको वनवास” सिनेमाघरात २० डिसेंबर पासून उपलब्ध आहे.

मध्यंतरी त्यांना अनिल कपूर यांनी विचारले कि तुम्ही कसेकाय डायलॉग डिलिव्हरी करता? तेव्हा त्यांनी सांगितलं व त्यांचे बरेच कलाकारांना सांगणं आहे कि स्क्रिप्ट वाचून-वाचून मनात एवढी आत्मसात करा कि ती झोपता, उठता, बसता तुम्हाला डायरेक्टरन जर विचारलं तर २० वर्षानं पण ते लक्षात राहिल पाहिजे. नाना पाटेकर यांनी आपल्या अभिनयाच्या जोरावर अनेक पुरस्कार पटकावले आहेत. राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार, फिल्मफेअर पुरस्कार यासारखे प्रतिष्ठित पुरस्कार त्यांना मिळाले आहेत. त्यांच्या अभिनयाचे कौतुक देशभरातच नव्हे तर परदेशातही केले जाते.

नाना पाटेकर हे केवळ अभिनेते म्हणूनच नाही तर दिग्दर्शक आणि निर्माता म्हणूनही प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी काही चित्रपट दिग्दर्शित आणि निर्मित केले आहेत. त्यांच्या प्रत्येक चित्रपटाची प्रेक्षकांनी उत्सुकतेने वाट पाहिली जाते. नाना पाटेकर यांच्या चित्रपटांमधील संवाद आजही प्रेक्षकांच्या ओठांवर असतात. त्यांच्या भूमिकांमधील वास्तववाद आणि खंबीरपणा हीच त्यांची ओळख आहे. त्यातला एक म्हणजे ‘एक मच्छर आदमीको हिजडा बाना देता है‘ असे बरेच त्यांचे डायलॉग लाखों चाहत्यांच्या ओठांवर येते. नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची एक खास गोष्ट म्हणजे त्यांची सामाजिक जागरूकता.

नाना अनेक सामाजिक कार्यात सक्रिय सहभागी असतात. नाना पाटेकर हे मराठी सिनेमाचे खरे दिव्य. त्यांच्या जन्मदिवसाच्या निमित्ताने त्यांना हार्दिक शुभेच्छा! त्यांचे दीर्घ आयुष्य होवो, हीच प्रार्थना. मला त्यांचे बरेच सिनेमा आवडते, त्यातले काही शक्ती ज्यामध्ये करिना कपूर आहे, शारुख खान आहे, ज्यामध्ये त्यांनी एका जालीम सासऱ्याची भूमिका निभावली. परिंदा मधल काम तर अख्या जगाला माहित आहे. आणि हो, नटसम्राट तर काही बोलायचं कामच नाही. तुमचा कोणता सिनेमा फेवरेट आहे ज्यात नानांनी काम केल, कंमेंट मध्ये नक्की कळवा.

मुंबई, दि. २३: भारतीय चित्रपट सृष्टीत वास्तववादी निर्मितीचे पायाभूत कार्य करणारे ज्येष्ठ दिग्दर्शक श्याम बेनेगल यांना मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस नवे तर अनेक सिनेमा जगतांनी आदरांजली अर्पण केली आहे. आपल्या शोकसंदेशात फडणवीस, मोठमोठ्या कलाकारांनी तसेच राजकारणिलोकांनी बेनेगल यांचे भारतीय चित्रपटसृष्टीत केलेले योगदान अजरामर राहील, असे मत व्यक्त केले.

कलाकार रणदीप हुडा म्हणाले: तो #श्यामबेनेगल कदाचित निघून गेला असेल पण तो त्याच्या अविस्मरणीय चित्रपटांद्वारे जगेल.. त्याने त्याच्या सिनेमाद्वारे माझ्यासह अनेक जीवनांना प्रेरणा दिली.. दुर्दैवाने त्याच्यासोबत दोन वेळा काम करणे चुकले.. नेहमी दयाळू, मृदू बोलणारा आणि विचारशील.. तो त्यांना जे आवडते ते शेवटपर्यंत करत राहिलो, आम्हाला पुन्हा प्रेरणा देत राहिलो.. धन्यवाद बेनेगल साब.

वास्तववादी चित्रपट निर्मितीचे पितामह: श्रद्धांजली श्याम बेनेगल यांना

श्याम बेनेगल यांनी चित्रपट माध्यमाच्या सामर्थ्याला ओळखून भारतीय चित्रपटांना नवा आयाम दिला. त्यांच्या वास्तववादी चित्रपट निर्मितीने केवळ राष्ट्रीयच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही भारतीय चित्रपटसृष्टीला ओळख मिळवून दिली. कर्नाटकातील कोकणी कुटुंबातून आलेल्या बेनेगल यांनी वयाच्या बाराव्या वर्षी चित्रपट निर्मितीला सुरुवात केली होती. वडिलांनी भेट दिलेला कॅमेरा त्यांच्या जीवनाचा आधारस्तंभ ठरला.

“अंकुर,” “मंथन,” “मंडी,” आणि “जुनून” या त्यांच्या चित्रपटांनी समांतर चित्रपट चळवळीला भक्कम पाया दिला. त्यांच्या चित्रपटांमधून सर्वसामान्यांच्या आयुष्याचा वेध घेतला गेला, ज्यामुळे ते चित्रपट सृष्टीतील नव्या युगाचे जनक ठरले. जाहिरातपट व माहितीपट निर्मितीतही त्यांनी आपली अमिट छाप सोडली.

बेनेगल यांची दिग्दर्शनशैली सहज आणि तरीही प्रखर होती. त्यांनी चित्रपट सृष्टीत अनेक नवे कलाकार तयार केले आणि त्यांना घडवले. त्यांच्या चित्रपटांमधून पात्रांच्या जगण्याचे वास्तव जिवंत झाले. त्यांच्या शैलीचा अभ्यास आजही अनेक चित्रपट प्रेमी व अभ्यासक करत आहेत. समांतर चित्रपटांची चळवळ अधिक बळकट करण्यासाठी त्यांनी आपला मोठा वाटा उचलला. त्यांच्या कलाकृतींनी भारतीय चित्रपटांना आधुनिकतेकडे नेले. त्यांच्या चित्रपटांमधील सादरीकरण नेहमीच वैशिष्ट्यपूर्ण राहिले.

श्याम बेनेगल यांच्या निधनाने चित्रपट सृष्टीला मोठा धक्का बसला आहे. त्यांच्या जाण्याने एक मार्गदर्शक व्यक्तिमत्त्व काळाच्या पडद्याआड गेले आहे. ही हानी कधीही भरून येणार नाही. त्यांच्या चित्रपट निर्मितीच्या शैलीचा भारतीय चित्रपटसृष्टीत कायम आदर केला जाईल. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल दुःख व्यक्त केले आहे. त्यांच्या आत्म्यास ईश्वरचरणी सद्गती लाभो आणि त्यांच्या कुटुंबीयांना या दुःखातून सावरण्याचे बळ मिळो, अशी प्रार्थना त्यांनी केली.

भारतीय चित्रपटसृष्टीत समांतर चित्रपट निर्मितीचे पर्व आणणाऱ्या श्याम बेनेगल यांचे योगदान अजरामर राहील. त्यांच्या कलाकृती सृष्टीला प्रेरणा देत राहतील.