PCOD आणि योग: जीवनशैली, आहार आणि योगासने
योगाचा वर्ग संपल्यानंतर सारिका मला म्हणाली, “तुम्हाला जरा वेळ आहे का? मला तुमच्याशी बोलायचे आहे.”
PCOD आणि योग
मी म्हणाले, “आहे ना. पण आधी सांग, तुला बरं नाही का? अशी का दिसतेस?”
सारिका म्हणाली, “मला माझ्या मुलीची फार चिंता वाटते. तिचे PCOD चे निदान झाले आहे. स्त्रीरोगतज्ज्ञांची औषधे सुरू आहेत. पण ती बरी होईल ना? ती फक्त १९ वर्षांची आहे. पुढे तिचे संसारिक आयुष्य चांगले जाईल ना?”
सारिकेच्या प्रश्नांमध्ये एका आईची काळजी स्पष्ट जाणवत होती.
आज शहरी समाजामध्ये PCOD (Polycystic Ovary Disease) किंवा PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) सारख्या हार्मोनशी संबंधित समस्यांबद्दल मोठ्या प्रमाणावर चर्चा होताना दिसते. अनेक महिलांना या समस्येचा सामना करावा लागतो. योग्य वैद्यकीय उपचारांसोबत जीवनशैलीतील बदल, नियमित व्यायाम आणि योगसाधना यांचा काही महिलांना फायदा होत असल्याचे अनुभवातून दिसते.
या समस्येबद्दल अनेक स्त्रीरोगतज्ज्ञांनी आपली मते मांडली आहेत. मात्र, आज आपण योग आणि जीवनशैलीच्या दृष्टीने या समस्येकडे पाहण्याचा प्रयत्न करूया. त्याआधी PCOD/PCOS सारख्या समस्या वाढताना का दिसत आहेत, यामागील जीवनशैलीशी संबंधित काही घटक समजून घेऊया.
बदलती जीवनशैली आणि आरोग्य
आजच्या जीवनशैलीमध्ये अनेक बदल झाले आहेत. त्यातील काही महत्त्वाचे घटक पुढीलप्रमाणे आहेत:
- मोबाईल आणि डिजिटल माध्यमांचा वाढता वापर
- अपुरी झोप आणि झोपण्याच्या-जागण्याच्या अनियमित वेळा
- अयोग्य आहार, जंक फूड आणि साखरयुक्त पेये
- निष्क्रिय जीवनशैली आणि सतत बसून काम करणे
- व्यायामाचा अभाव
- धूम्रपान, मद्यपान आणि इतर व्यसने
- कामाचे दीर्घ तास आणि त्यातून निर्माण होणारा ताण
- आर्थिक ताण आणि कर्जाचे ओझे
- सतत वाढणारी स्पर्धा, असुरक्षितता, नैराश्य आणि मानसिक ताण
या सर्व गोष्टींचा आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः झोप, आहार, शारीरिक हालचाल, वजन आणि मानसिक आरोग्य यांचा हार्मोनल आरोग्याशी संबंध असतो.
मोबाईलचा वाढता वापर आणि झोप
आज मोबाईल आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला आहे. मोबाईलच्या स्क्रीनचा सतत वापर, विशेषतः रात्री उशिरापर्यंत स्क्रीन पाहण्याची सवय, झोपेच्या गुणवत्तेवर परिणाम करू शकते.
उशीरा झोपणे आणि सकाळी उशिरा उठणे, झोप पूर्ण न होणे, दिवसभर निरुत्साही वाटणे आणि जेवणाच्या वेळा बदलणे यामुळे दैनंदिन जीवनातील शिस्त बिघडते.
आपल्या शरीराचे एक नैसर्गिक जैविक घड्याळ असते. नियमित झोप आणि जागण्याच्या वेळा राखणे शरीराच्या एकूण आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
मोबाईल आणि सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे आभासी जगात वावरण्याचे प्रमाणही वाढले आहे. आभासी मित्र-मैत्रिणी, सतत इतरांशी तुलना, अपेक्षा, नकार किंवा निराशा यामुळे मानसिक ताण वाढू शकतो.
आर्थिक ताण आणि मानसिक आरोग्य
आजच्या काळात जीवनशैलीच्या अपेक्षाही मोठ्या प्रमाणात वाढल्या आहेत. घराचे इंटिरियर, गाडी, प्रवास, खरेदी किंवा विविध कार्यक्रम यांसाठी सहजपणे कर्ज उपलब्ध होते.
इच्छा पूर्ण करण्यासाठी घेतलेले कर्ज आणि त्याचे हप्ते फेडण्याचा सततचा ताण मानसिक आरोग्यावर परिणाम करू शकतो. नोकरीतील अस्थिरता, भविष्याची चिंता, स्पर्धा आणि आर्थिक असुरक्षितता यामुळे तणाव वाढत जातो.
मानसिक ताणाचा शरीरावरही परिणाम होतो. त्यामुळे शारीरिक आरोग्यासोबत मानसिक आरोग्याकडे लक्ष देणेही तितकेच आवश्यक आहे.
अयोग्य आहार आणि कमी होणारी शारीरिक हालचाल
आज जंक फूड, प्रक्रिया केलेले अन्न, साखरयुक्त पेये आणि तयार खाद्यपदार्थ सहज उपलब्ध आहेत. अशा अन्नाचे अतिसेवन केल्यास संतुलित आहारातील पोषक घटक कमी मिळू शकतात.
दुसरीकडे, ऑनलाइन शॉपिंग, घरपोच खाद्यपदार्थ आणि डिजिटल सेवांमुळे दैनंदिन जीवनातील शारीरिक हालचालही कमी झाली आहे.
पूर्वी एखादी वस्तू आणण्यासाठी बाहेर जावे लागायचे; आज ती काही क्लिकमध्ये घरपोच येते. त्यामुळे चालणे, सायकल चालवणे किंवा इतर शारीरिक हालचालींचे प्रमाण कमी होऊ शकते.
शारीरिक हालचाल कमी होणे, अयोग्य आहार आणि वजन वाढणे यांचा चयापचयाच्या आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे नियमित व्यायाम आणि संतुलित आहाराला महत्त्व देणे आवश्यक आहे.
व्यसनांपासून दूर राहणे
आजच्या काळात सिगारेट, मद्य आणि इतर व्यसनांचे प्रमाण चिंताजनक आहे. तरुण पिढीने आपल्या आरोग्याची जबाबदारी स्वतः स्वीकारणे आवश्यक आहे.
मनुष्याला बुद्धी आणि विवेकाची देणगी मिळाली आहे. त्यामुळे स्वतःच स्वतःचा मित्र बनून आरोग्यदायी जीवनशैली स्वीकारणे गरजेचे आहे.
PCOD/PCOS पासून बचावासाठी जीवनशैलीत काय बदल करावेत?
PCOD किंवा PCOS ही केवळ एका कारणामुळे होणारी समस्या नाही. तिच्यामागे आनुवंशिकता, हार्मोनल घटक, चयापचयाशी संबंधित घटक आणि जीवनशैली अशा अनेक गोष्टींचा सहभाग असू शकतो.
त्यामुळे केवळ एका उपायाने ही समस्या दूर होईल असे मानणे योग्य नाही. डॉक्टरांचा सल्ला आणि आवश्यक उपचार यांना प्राधान्य देणे महत्त्वाचे आहे.
त्यासोबत जीवनशैलीत काही चांगले बदल करता येऊ शकतात.
१. शिस्तबद्ध जीवनशैली
लवकर झोपणे आणि योग्य वेळी उठणे, नियमित दिनचर्या ठेवणे आणि पुरेशी झोप घेणे आवश्यक आहे.
रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल वापरण्याची सवय कमी करणे आणि झोपण्यापूर्वी स्क्रीनपासून काही काळ दूर राहणे उपयोगी ठरू शकते.
२. पौष्टिक आणि संतुलित आहार
वेळच्या वेळी पौष्टिक आहार घेणे महत्त्वाचे आहे. ताज्या आणि हंगामी भाज्या, फळे, कडधान्ये, प्रथिने आणि इतर आवश्यक पोषक घटकांचा संतुलित आहारात समावेश असावा.
पुरेसे पाणी पिणेही आवश्यक आहे.
आहाराबाबत प्रत्येक व्यक्तीची गरज वेगळी असू शकते. त्यामुळे PCOD/PCOS असल्यास आहारतज्ज्ञ किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अधिक योग्य ठरेल.
३. नियमित व्यायाम
दररोज थोडा व्यायाम करणे आवश्यक आहे.
चालणे, धावणे, सायकल चालवणे किंवा आपल्या क्षमतेनुसार इतर व्यायाम करता येतात. नियमित शारीरिक हालचाल वजन, चयापचय आणि एकूण आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरते.
४. योगासने
योगसाधना जीवनशैलीचा एक चांगला भाग होऊ शकते.
योगामध्ये उभे राहून, बसून, पाठीवर झोपून तसेच पोटावर झोपून केली जाणारी विविध आसने आहेत. शरीराला पुढे वाकवणारी, मागे वाकवणारी आणि शरीराला वळण देणारी आसनेही करता येतात.
मात्र कोणते आसन किती वेळ आणि कोणत्या पद्धतीने करावे, हे योग्य योगशिक्षकाकडून शिकून घेणे चांगले.
योग हा डॉक्टरांनी दिलेल्या उपचारांचा पर्याय नसून, आरोग्यदायी जीवनशैलीचा पूरक भाग म्हणून त्याचा विचार करावा.
५. ध्यान आणि मनाची एकाग्रता
मोबाईल आणि सोशल मीडियाच्या सततच्या वापरामुळे मनाची एकाग्रता कमी होत असल्याचा अनुभव अनेकांना येतो.
मन शांत करण्यासाठी Guided Meditation (मार्गदर्शित ध्यान) करण्याचा प्रयत्न करता येतो. नियमित ध्यानामुळे तणावाचे व्यवस्थापन करण्यास आणि मानसिक शांतता मिळविण्यास मदत होऊ शकते.
मन शांत झाले की नात्यांमधील संवाद सुधारण्यासही मदत होऊ शकते. त्यामुळे जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अधिक सकारात्मक होऊ शकतो.
६. प्राणायाम
योगसाधनेमध्ये प्राणायामालाही महत्त्वाचे स्थान आहे.
योग्य पद्धतीने आणि प्रशिक्षित व्यक्तीच्या मार्गदर्शनाखाली प्राणायाम केल्यास श्वसनावर लक्ष केंद्रित करण्यास, मन शांत करण्यास आणि विश्रांती मिळविण्यास मदत होऊ शकते.
विशिष्ट आरोग्य समस्या असल्यास प्राणायाम सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा प्रशिक्षित योगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
७. मोबाईलचा आवश्यक तेवढाच वापर
आजच्या काळात मोबाईलची गरज नाकारता येत नाही. पण त्याचा वापर गरजेपुरता केला तर आपल्याकडे स्वतःसाठी बराच वेळ उपलब्ध होऊ शकतो.
त्या वेळेत एखादा छंद जोपासता येईल—वाचन, लेखन, संगीत, चित्रकला, बागकाम किंवा इतर कोणतीही आवड जोपासता येईल.
छंदामुळे मनाला आनंद मिळतो आणि दैनंदिन तणावापासून काही काळ दूर राहता येते.
८. जीवनाचे ध्येय ठरवा
जीवनाचे काही ध्येय असणे आणि त्या दिशेने प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.
ध्येय नसल्यास वेळ, ऊर्जा आणि मिळालेले आयुष्य वाया जाण्याची शक्यता असते. स्वतःसाठी अर्थपूर्ण ध्येय ठरवून त्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करणे जीवनाला सकारात्मक दिशा देऊ शकते.
९. चांगले मित्र-मैत्रिणी असणे
आपल्या आयुष्यात चांगले मित्र-मैत्रिणी असणे अतिशय आवश्यक आहे.
मनातील भावना व्यक्त करण्यासाठी, अडचणीच्या काळात आधार मिळण्यासाठी आणि सकारात्मक विचार करण्यासाठी चांगली माणसे आपल्या सोबत असणे महत्त्वाचे आहे.
१०. आवश्यक असल्यास समुपदेशनाची मदत घ्या
जीवनशैलीत बदल करणे नेहमी सोपे नसते. ताणतणाव, नैराश्य, असुरक्षितता किंवा इतर मानसिक अडचणी जाणवत असल्यास योग्य समुपदेशकाची मदत घेण्यास संकोच करू नये.
मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे हीदेखील आरोग्याचीच काळजी आहे.
PCOD आणि योग : शेवटी महत्त्वाचे काय?
सारिकेच्या प्रश्नाकडे पुन्हा पाहूया—“माझी मुलगी फक्त १९ वर्षांची आहे. ती बरी होईल ना? पुढे तिचे संसारिक आयुष्य चांगले जाईल ना?”
PCOD किंवा PCOS चे निदान झाले म्हणून घाबरून जाण्याचे कारण नाही. ही स्थिती अनेक महिलांमध्ये आढळते आणि योग्य वैद्यकीय व्यवस्थापन, नियमित शारीरिक हालचाल, संतुलित आहार, पुरेशी झोप आणि निरोगी जीवनशैली यामुळे तिचे व्यवस्थापन करता येते.
भविष्यातील प्रजननक्षमतेबद्दल किंवा वैवाहिक जीवनाबद्दल प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती वेगळी असते. त्यामुळे अशा प्रश्नांची उत्तरे संबंधित स्त्रीरोगतज्ज्ञांकडून घेणे योग्य आहे.
योग, प्राणायाम, ध्यान आणि शिस्तबद्ध जीवनशैली यांचा दैनंदिन जीवनात समावेश केल्यास शरीर आणि मनाच्या आरोग्याकडे अधिक सजगपणे पाहता येते.
म्हणून PCOD/PCOS च्या व्यवस्थापनाकडे केवळ आजार म्हणून न पाहता संपूर्ण जीवनशैलीत सकारात्मक बदल करण्याची संधी म्हणूनही पाहता येईल.
योगाचा अवलंब करा, नियमित हालचाल करा, संतुलित आहार घ्या, पुरेशी झोप घ्या, मन शांत ठेवा आणि आवश्यक तेव्हा डॉक्टरांची मदत घ्या.
निरोगी शरीर, शांत मन आणि शिस्तबद्ध जीवनशैली—यातूनच निरोगी आणि आनंदी जीवनाकडे वाटचाल करता येते.
लेखक: उमा जोशी
सौ उमा अमर जोशी साधारण 34 वर्षे योग क्षेत्रात कार्यरत आहे अनेक रुग्णांना सकारात्मक अनुभव आले आहेत.
ट्विटर (X) वर फॉलो करा →